اسباب‌بازی‌های حسی و نرم برای تحریک حواس و رشد حرکتی کودکان و نوزادان
نوزادان و کودکان خردسال بخش مهمی از محیط اطراف خود را با نگاه کردن، لمس کردن، شنیدن، گرفتن و به دهان بردن اشیای ایمن کشف می‌کنند؛ به همین دلیل، اسباب‌بازی‌های حسی و نرم می‌توانند تجربه‌هایی ساده اما متنوع برای شناخت بافت، رنگ، صدا، شکل و حرکت فراهم کنند. این وسایل زمانی مفیدترند که با سن و توانایی کودک هماهنگ باشند و او را به حرکت فعال تشویق کنند، نه اینکه فقط با نور و صدای خودکار توجهش را برای مدتی مشغول نگه دارند.
اسباب‌بازی حسی معمولاً یک یا چند حس را درگیر می‌کند؛ برای مثال کتاب پارچه‌ای بافت‌های مختلفی برای لمس دارد، جغجغه میان حرکت دست و شنیدن صدا ارتباط ایجاد می‌کند و توپ نرم کودک را به گرفتن، غلتاندن یا حرکت به سمت آن تشویق می‌کند. البته این محصولات ابزار درمانی محسوب نمی‌شوند و در صورت نگرانی درباره رشد حرکتی، واکنش‌های حسی یا از دست رفتن یک مهارت، ارزیابی پزشک کودک یا کاردرمانگر اهمیت دارد.
کتاب‌های پارچه‌ای و اسباب‌بازی‌های بافت‌دار
کتاب پارچه‌ای، مکعب نرم و عروسک‌های دارای بخش‌های صاف، برجسته یا خش‌خش‌دار برای آشنایی کودک با تفاوت بافت‌ها مناسب‌اند. نوزاد می‌تواند صفحات را لمس کند، آن‌ها را بگیرد و با کمک والدین تصاویر را ببیند؛ در نتیجه، لامسه، توجه دیداری و حرکت انگشتان به‌صورت هم‌زمان درگیر می‌شوند.
برای نوزادان کم‌سن، محصول باید سبک، قابل شست‌وشو و بدون دکمه، مهره یا اجزای تزئینی جداشدنی باشد. آکادمی اطفال آمریکا کتاب‌های پارچه‌ای، توپ‌های نرم و آینه‌های نشکن را از وسایل مناسب برای بازی و اکتشاف نوزاد معرفی می‌کند.
توپ‌های حسی و نرم
توپ‌های نرم و دارای برجستگی‌های ملایم کودک را به گرفتن، فشار دادن، انتقال از یک دست به دست دیگر و دنبال کردن حرکت تشویق می‌کنند. وقتی توپ کمی دورتر قرار داده می‌شود، نوزاد بزرگ‌تر ممکن است برای رسیدن به آن غلت بزند، سینه‌خیز برود یا بخزد و به این ترتیب، عضلات بزرگ بدن و هماهنگی حرکتی نیز تمرین شوند.
در حدود چهارماهگی می‌توان فرصت‌های ایمنی برای دست دراز کردن یا ضربه زدن به اسباب‌بازی فراهم کرد و در ماه‌های بعد، قرار دادن وسیله کمی خارج از دسترس می‌تواند کودک را به حرکت به سمت آن تشویق کند. توپ باید سبک، بزرگ‌تر از اندازه قابل بلع و فاقد سطح بسیار زبر یا بخش جداشدنی باشد.
جغجغه و اسباب‌بازی‌های صدادار ملایم
جغجغه به کودک کمک می‌کند ارتباط ساده‌ای میان حرکت دست و تولید صدا را تجربه کند. او وسیله را تکان می‌دهد، صدایی می‌شنود و به‌تدریج متوجه می‌شود حرکتش نتیجه مشخصی ایجاد کرده است؛ تجربه‌ای که هم حرکت دست و هم توجه شنیداری را درگیر می‌کند.
جغجغه باید بسیار سبک، محکم و دارای صدای ملایم باشد و نباید نزدیک گوش کودک با شدت تکان داده شود. دسته محصول نیز نباید آن‌قدر باریک یا بلند باشد که وارد دهان کودک شود و هرگونه ترک، شکستگی یا صدای غیرعادی می‌تواند نشانه توقف استفاده باشد.
تشک بازی و وسایل مناسب زمان روی شکم
تشک نرم بازی محیط راحت‌تری برای حرکت آزاد دست‌ها و پاها ایجاد می‌کند و می‌توان آینه نشکن، تصویر پرکنتراست یا اسباب‌بازی نرم را مقابل کودک قرار داد تا در زمان بیداری سر خود را بالا بیاورد و به وسیله نگاه کند. زمان قرار گرفتن روی شکم باید همیشه زیر نظارت مستقیم بزرگسال انجام شود و کودک برای خواب روی شکم رها نشود.
وسایلی که توجه کودک را هنگام بازی روی زمین حفظ می‌کنند، ممکن است او را به بالا آوردن سر، تکیه بر ساعدها، دست دراز کردن و بعدها غلتیدن تشویق کنند. در حدود شش‌ماهگی بسیاری از نوزادان به سمت اسباب‌بازی موردنظر دست دراز می‌کنند و اشیا را برای کشف بیشتر به دهان می‌برند؛ بنابراین پاکیزگی و ایمنی مواد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
لیوان‌های تودرتو و حلقه‌های نرم
لیوان‌های سبک، حلقه‌های درشت و مکعب‌های نرم را می‌توان برای گرفتن، روی هم قرار دادن، انداختن داخل ظرف و بیرون آوردن دوباره استفاده کرد. این فعالیت‌های تکراری به کودک کمک می‌کنند هماهنگی چشم و دست، کنترل انگشتان و درک ابتدایی اندازه و موقعیت اشیا را تمرین کند.
برای کودکان کم‌سن لازم نیست انتظار داشته باشیم حلقه‌ها را دقیق و به ترتیب اندازه بچینند؛ برداشتن، کوبیدن، انداختن و انتقال دادن نیز شیوه‌های طبیعی بازی هستند. محصولاتی که فقط یک روش از پیش تعیین‌شده برای استفاده ندارند، معمولاً در مراحل بیشتری از رشد قابل استفاده خواهند بود.
عروسک‌ها و حیوانات پارچه‌ای
عروسک پارچه‌ای نرم می‌تواند برای لمس کردن، در آغوش گرفتن، اشاره به اعضای بدن و بازی‌های تقلیدی ساده استفاده شود. والدین می‌توانند چشم، گوش و دست عروسک را نام ببرند یا همراه کودک داستان کوتاهی بسازند تا تجربه حسی به فرصتی برای رشد ارتباط و زبان نیز تبدیل شود.
چشم، بینی، روبان و لباس عروسک باید دوخته و کاملاً ثابت باشند و محصول نیز امکان شست‌وشوی کامل داشته باشد. عروسک نرم برای بازی در زمان بیداری مناسب است، اما نباید هنگام خواب داخل تخت نوزاد قرار گیرد.
اسباب‌بازی حسی مناسب هر کودک یکسان نیست
بعضی کودکان از بافت برجسته، صدای خش‌خش یا رنگ‌های درخشان لذت می‌برند، در حالی که همان ویژگی‌ها ممکن است برای کودک دیگری آزاردهنده باشند. بهتر است اسباب‌بازی را به‌آرامی معرفی کنید و به واکنش‌هایی مانند علاقه، روی برگرداندن، بی‌قراری یا تلاش برای دور کردن وسیله توجه داشته باشید.
تحریک بیشتر همیشه به معنای رشد بهتر نیست. قرار دادن چند اسباب‌بازی ساده در اختیار کودک معمولاً مفیدتر از محیطی شلوغ با نور، موسیقی و بافت‌های متعدد است؛ زیرا کودک فرصت پیدا می‌کند هر وسیله را با تمرکز بیشتری بررسی کند و در صورت خستگی از بازی فاصله بگیرد.
نکات ایمنی هنگام خرید اسباب‌بازی حسی و نرم
اسباب‌بازی باید با سن و توانایی کودک هماهنگ باشد، لبه تیز نداشته باشد و در اثر کشیدن، جویدن یا افتادن قطعه‌ای از آن جدا نشود. محصولات طراحی‌شده برای کودکان زیر سه سال نباید قطعات کوچکی داشته باشند که خطر بلع، خفگی یا ورود به مجاری تنفسی ایجاد کنند.
در اسباب‌بازی‌های صدادار یا چراغ‌دار، محفظه باتری باید فقط با پیچ یا ابزار باز شود. باتری‌های سکه‌ای در صورت دسترسی و بلع می‌توانند آسیب داخلی بسیار شدیدی ایجاد کنند؛ بنابراین برای نوزادان، محصولات ساده و بدون باتری معمولاً انتخاب مطمئن‌تر و کاربردی‌تری هستند.
اسباب‌بازی‌های پارچه‌ای و سیلیکونی را طبق دستور سازنده بشویید و به‌صورت منظم از نظر پارگی، تغییر رنگ، بوی غیرعادی و جدا شدن دوخت‌ها بررسی کنید. محصول آسیب‌دیده را تعمیر موقت نکنید و دوباره در اختیار کودکی که اشیا را به دهان می‌برد قرار ندهید.
جمع‌بندی
کتاب پارچه‌ای، توپ حسی، جغجغه سبک، تشک بازی، مکعب نرم، حلقه‌های درشت و عروسک‌های قابل شست‌وشو از مناسب‌ترین اسباب‌بازی‌های حسی برای نوزادان و کودکان خردسال هستند. این وسایل می‌توانند کودک را به نگاه کردن، لمس کردن، گرفتن، فشار دادن، غلتیدن و حرکت به سمت یک هدف تشویق کنند.
بهترین اسباب‌بازی حسی محصولی پیچیده و پرصدا نیست؛ وسیله‌ای ایمن، ساده و متناسب با مرحله رشد کودک است که او بتواند فعالانه آن را کشف کند. همراهی والدین، صحبت کردن درباره بافت‌ها و صداها و فراهم کردن فرصت حرکت آزاد، ارزش این بازی‌ها را بیشتر می‌کند.
پرسش‌های متداول
بهترین اسباب‌بازی حسی برای نوزاد چیست؟
کتاب پارچه‌ای، توپ نرم، جغجغه سبک، آینه نشکن و مکعب‌های بافت‌دار از انتخاب‌های مناسب و ساده هستند.
اسباب‌بازی حسی از چه سنی قابل استفاده است؟
از ماه‌های نخست می‌توان وسایل دیداری و لمسی ساده را معرفی کرد، اما نوع محصول باید با مرحله رشد و سن درج‌شده روی بسته‌بندی هماهنگ باشد.
آیا توپ حسی به رشد حرکتی کمک می‌کند؟
توپ نرم می‌تواند کودک را به گرفتن، غلتاندن و حرکت به سمت وسیله تشویق کند، اما نتیجه به سن، توانایی و شیوه بازی بستگی دارد.
آیا اسباب‌بازی نرم را می‌توان داخل تخت نوزاد گذاشت؟
خیر، عروسک، بالش و سایر وسایل نرم باید هنگام خواب از تخت نوزاد خارج شوند و فقط در زمان بیداری و تحت نظارت استفاده شوند.
